De muziek
Wat is fado?
Waar fado begon, hoe het klinkt, welke instrumenten het dragen en waarom UNESCO het op de lijst heeft geplaatst: de muziek achter een avond in een fadohuis in Lissabon.
Boek fado en tapas ↗Kort antwoord
Fado is een Lissabonse zangtraditie, meestal gezongen door één zanger met een Portugese gitaar en een klassieke gitaar. De naam komt waarschijnlijk van het Latijnse woord voor lot, en de klank is verbonden met saudade, een woord voor verlangen. Wikipedia plaatst de oorsprong in het vroegnegentiende-eeuwse Lissabon, en UNESCO schreef het in 2011 in. Het wordt gezongen in kleine fadohuizen en in buurtverenigingen in de hele stad.
Het woord en het gevoel
Fado betekent lot. Wikipedia zegt dat het woord mogelijk van het Latijnse fatum komt, en merkt op dat teksten vaak de twee betekenissen benutten, zoals in een beroemde regel die vraagt met welke stem men een droevig lot moet bewenen. Het gevoel dat er het vaakst mee wordt verbonden is saudade, een Portugees woord voor verlangen, dat Wikipedia beschrijft als een gevoel van verlies. Dat is het gangbare beeld van fado. Wikipedia voegt toe dat fado vandaag algemeen wordt beschouwd als een vorm van zang die over van alles kan gaan, maar een bepaalde traditionele structuur moet volgen.
Waar het begon
Wikipedia traceert fado naar de jaren 1820 in Lissabon, met waarschijnlijk eerdere wortels, en citeert de historicus Rui Vieira Nery, die waarschuwt dat betrouwbaar bewijs niet verder teruggaat dan de jaren 1820 of 1830. Men gelooft dat het begon in de bohémienwijken van de hoofdstad, zoals Bairro Alto, Mouraria en Alfama, onder zeelieden, werkende mensen en stamgasten van tavernes. Naarmate de eeuw vorderde, vervaagden de dansritmes en werden de artiesten zangers, de fadistas. Er bestaan vele theorieën over de oorsprong, en geen enkele is zeker.
Hoe het klinkt
UNESCO presenteert fado als muziek en poëzie, doorgaans gebracht door één zanger of zangeres, met een akoestische gitaar en de guitarra portuguesa, een twaalfsnarig, peervormig instrument dat alleen in Portugal voorkomt. Wikipedia wijst op het gebruik van rubato: aan het einde van een frase stopt de muziek en houdt de zanger de noot vast voor effect. Lonely Planet beschrijft één artiest met minstens twee muzikanten, in een sfeervol verlichte ruimte waar het publiek in stilte luistert.
Lissabon en Coimbra
Wikipedia noemt twee hoofdvarianten van fado, verbonden met Lissabon en Coimbra. De Lissabonse stijl is de bekendste, en het is de stijl die in de fadohuizen van de stad wordt gezongen. Coimbra-fado is verbonden met de universiteitsstad en wordt traditioneel door mannen in academische kleding gezongen. Beide gebruiken de Portugese gitaar, al verschilt het instrument tussen beide, met een eigen stemming in Coimbra. Een avond in een fadohuis in Lissabon is een avond in de Lissabonse stijl.
Wat UNESCO zegt
UNESCO voegde fado in 2011 toe aan de lijst van immaterieel erfgoed. In de tekst staat dat verschillende gemeenschappen in Lissabon het beoefenen, en wordt een mengeling geschetst van gezongen dansen uit de Afro-Braziliaanse traditie, lokale liederen en dansen, plattelandsmuziek meegebracht door migranten uit de provincies en het stadslied van het begin van de negentiende eeuw. Er staat bij dat professionals het uitvoeren op concertpodia en in de kleine fadohuizen, terwijl amateurs het levend houden in buurtverenigingen.
Huizen, verenigingen en leraren
Dat laatste punt is van belang voor een bezoek. UNESCO zegt dat gerespecteerde oudere vertolkers informeel lesgeven in de traditionele uitvoeringsruimtes, vaak over generaties van dezelfde families heen. Een fadohuis dat zich vereniging of academie noemt, behoort tot die wereld: een plek waar fado wordt geleerd en doorgegeven én uitgevoerd. De boekingspagina voor de tapasavond beschrijft zangers van verschillende generaties en informele avonden, wat bij dat beeld past, al kan geen enkel ticket beloven wie er op een bepaalde datum zingt.
Het Fadomuseum
Wie na een avond meer wil, kan terecht in het Fadomuseum in Alfama, dat volledig aan de muziek is gewijd. Wikipedia vermeldt dat het op 25 september 1998 werd geopend in een gebouw dat voorheen een pompstation voor de watervoorziening van Lissabon was, en dat op de website sinds 2016 een digitaal geluidsarchief staat met duizenden opnames die teruggaan tot het begin van de twintigste eeuw. De vaste tentoonstelling toont kunstwerken en voorwerpen die met fado verbonden zijn. Het is een apart bezoek met een apart ticket, los van elke avond in een fadohuis.
Veelgestelde vragen
Wat betekent fado?
Fado betekent lotsbestemming. Wikipedia zegt dat het woord mogelijk van het Latijnse fatum komt.
Welke instrumenten worden er in fado gebruikt?
Een solozanger wordt meestal begeleid door een akoestische gitaar en de Portugese guitarra, een twaalfsnarig, peervormig instrument.
Wanneer werd fado aan de UNESCO-lijst toegevoegd?
UNESCO plaatste fado in 2011 op de lijst van immaterieel erfgoed.
Is fado altijd treurig?
Volgens de volksopvatting is fado verbonden met saudade, een woord voor verlangen, maar Wikipedia zegt dat fado over van alles kan gaan zolang het de traditionele structuur volgt.
Bronnen